FAQ (vaeke stelde vraogen)

1. Is het Stellingwerfs een taal of dialect? Antwoord: een taal. Taalkundigen vinden bijna elk 'dialect' een 'taal', omdat je in bijna alle taalsystemen op een volwaardige manier kunt communiceren, of ze nu als 'taal' of als 'dialect' worden aangeduid. Maar er is meer. Er wordt ook gekeken naar de afkomst van een taal of naar de officiële status, en zeker niet alleen door taalkundigen.
Het Stellingwerfs heeft z'n oorsprong in het Nedersaksisch. Dat is een taal die, net als het Fries, Engels en Duits, vanaf de vijfde eeuw na Chr. ontstond uit het 'Westgermaans'. Het Nedersaksisch leeft in Nederland nog voort als Stellingwerfs, Sallands, Twents, Achterhoeks, Veluws, West-Overijssels, Drents en Gronings. Het standaard-Nederlands ontwikkelde zich vanaf de 16e eeuw vooral in West-Nederland. Het komt niet voort uit het Nedersaksisch, en het Stellingwerfs komt niet voort uit het Nederlands.
Officieel is het Stellingwerfs een taal, namelijk als deel van de regionale taal Nedersaksisch in Nederland. De erkenning van het Nedersaksisch als regionale taal vond plaats in 1995, door de Nederlandse rijksoverheid, op verzoek van de Stellingwerfse gemeenten, de provincie Fryslân en de provincies Drenthe, Groningen en Overijssel. Zie voor de bevestiging van de erkenning bijvoorbeeld Bloemhoff, H., Het Stellingwerfs. Den Haag, 2002: 104. Met deze erkenning stelde de rijksoverheid het Nedersaksisch onder de werking van het Europees Handvest voor regionale talen en talen van minderheden.

2. Wie spreken het Stellingwerfs? Antwoord: In Stellingwerf is dat traditioneel de overgrote meerderheid van de bevolking. Alleen de nieuwe veendorpen Haulerwijk en Waskemeer (afgesplitst van het gebied van het dorp Haule) spreken vanouds grotendeels Fries. Traditioneel wordt de rivier de Kuunder, Fries 'Tsjonger', als de taalgrens beschouwd. De dorpen Donkerbroek en Haule, noordelijk van De Kuunder, zijn echter vanouds ook Stellingwerfstalige dorpen. Appelscha werd in de 19e eeuw voor een niet onbelangrijk deel Friestalig, door de komst van mensen die in de veenderijen werkzaam zouden zijn. Ook in Donkerbroek ontstond in de 20e eeuw een sterke Friese invloed. In de jaren '50 van de vorige eeuw waren de overige dorpen in Stellingwerf overwegend tot bijna geheel Stellingwerfstalig.
Daarna is vooral het Nederlands sterker geworden. Een in omvang toenemende groep Stellingwervers ging uitsluitend of bijna uitsluitend Nederlands spreken.

3. Hoeveel mensen kunnen het Stellingwerfs spreken en hoeveel mensen kunnen het lezen? Hoeveel mensen spreken het werkelijk? Hoeveel mensen lezen het frequent?
We ontlenen de volgende cijfers aan het boekwerk 'Taaltelling Nedersaksisch' van 2005:

West-Stellingwarf:
et Stellingwarfs redelik tot goed praoten kunnen: 64,6%
et Stellingwarfs thuus inderdaod een boel praoten: 53,2%
et Stellingwarfs lezen kunnen: 77,2%
et Stellingwarfs redelik vaeke lezen: 52,3%

Oost-Stellingwarf:
et Stellingwarfs redelik tot goed praoten kunnen: 48.9%
et Stellingwarfs thuus inderdaod een boel praoten: 29,5%
et Stellingwarfs lezen kunnen: 66,7%
et Stellingwarfs redelik vaeke lezen: 47,5%

Stienwiekerlaand:
et Stellingwarfs redelik tot goed praoten kunnen: 67,4%
et Stellingwarfs thuus inderdaod een boel praoten: 49,3%
et Stellingwarfs lezen kunnen: 77,9%
et Stellingwarfs redelik vaeke lezen: 41,7%

Wat de Drenthe angaot: 1,4% van Drenthe praot thuus riegelmaotig et Drentse Stellingwarfs van Vledder, Dwingel, Smilde en inkelde aandere dörpen. Meer over dit soorte van gegevens bin de vienen in:
Bloemhoff, H., Taaltelling Nedersaksisch. Een onderzoek naar het gebruik en de beheersing van het Nedersaksisch in Nederland. Groningen/Oldeberkoop, 2005. Te bestellen bi'j de Stellingwarver Schrieversronte. Pries: 9 euro.

4. Is het Stellingwerfs eigenlijk niet gewoon een soort Drents? Of gewoon een soort Fries? Antwoord: nee. 'Drents' is de benaming voor de vanouds in Drenthe geproken taalvarianten, afgezien van het Nederlands. Het gaat dan dus om het Nedersaksisch in Drenthe. Het Stellingwerfs is het Nedersaksisch dat vanouds in Stellingwerf wordt gesproken, en dus niet dat in Drenthe. De benaming Stellingwerfs wordt, om de zeer sterke overeenkomsten, toch ook wel gebruikt voor het Nedersaksisch van de gemeente Steenwijkerland, en - maar in mindere mate - voor het Nedersaksisch van de Drentse gemeente Westerveld. Het Stellingwerfs is sterk verwant aan het andere Zuidwest-Drents en aan het Sallands. Het is veel minder verwant aan het Fries. Wel gaan Stellingwerfs en Fries beide terug op het Westgermaans, een oud voorstadium dat ze met andere talen delen. Het Stellingwerfs wordt wel gekarakteriseerd als 'een streektaal die in wezen niet Fries is, maar die wel een aantal Friese bijzonderheden in zich heeft'.

5. Wordt er onderwijs in en over het Stellingwerfs gegeven? Antwoord: Zeker! De Stichting Stellingwarver Schrieversronte verzorgt jaarlijks een cursus Stellingwerfs voor beginners, en om de twee jaar een vervolgcursus. Daarnaast zijn er schrijfcursussen. In het basisonderwijs maakt het Stellingwerfs structureel deel uit van het onderwijs in heemkunde. Heemkunde neemt in verreweg de meeste Stellingwerfse scholen de plaats in van het onderwijs in het Fries.

6. 'Hoe schrijf je het Stellingwerfs?' Antwoord: door het handzame boekje met diezelfde naam te gebruiken. De spelling van het Stellingwerfs wordt daarin toegelicht. Zie ook onder de knop Taelhulp.

7. Is 'Stellingwarf', Nederlands 'Stellingwerf', eigenlijk wel een regio-benaming? Het is toch eigenlijk 'de Stellingwerven'? Het gaat toch om de gemeenten Oost- en West-Stellingwerf? Antwoord: In de Middeleeuwen was er sprake van 'het land Stellingwerf'. In 1517/1524 werd het gebied bestuurlijk opgedeeld in twee stukken. De aanduiding Stellingwerf bleef in gebruik voor het gebied als geheel. Rond 1970 werd ook in literatuur nog wel de benaming 'Stellingwerf' gebruikt, naast 'de Stellingwerven'. Vanaf de tijd van de opleving van het Stellingwerfs, begin jaren zeventig, kwam de aanduiding Stellingwerf weer meer in gebruik. Inwoners van Oost- en West-Stellingwerf beleven hun woongebied min of meer als één gebied, met ongeveer dezelfde taal, geschiedenis en identiteit. 'Stellingwerf' was en is een regio-benaming die te vergelijken is met benamingen als Salland en Twenthe.

8. Waar vind ik meer over de Stellingwerfse geschiedenis en identiteit? Antwoord: Twee vrij recente boeken kunnen je op weg helpen. Dat zijn:
- Bronnenboek van Stellingwerf. Wegwijzer naar de historie van Oost- en Weststellingwerf (onder redactie van W. Jongsma en G. Lantinga; Oldeberkoop/Berkoop, 2000).
- Op zoek naar de Stellingwarver identiteit (onder redactie van Henk Bloemhoff; Berkoop/Oldeberkoop, 1999)
- hoofdstuk VI van het recente 'Bergveld lest veur uut eigen wark', dit is het in 2013 uitgegeven verzamelde werk van H.J. Bergveld, verzorgd door Henk Bloemhoff (Berkoop/Oldeberkoop, 2013)
*Zie ook onder de knop 'geschiedenis'.


[anpast op 20-09-2013]