GESCHIEDENIS VAN STELLINGWARF

Wie meer weten wil over de geschiedenis van Stellingwarf, kuwwe anraoden om et boekwark Bronnenboek van Stellingwarf te bruken. Veerder vien ie in de anklikmeugelikheden in blauw, links op disse webstee, de meugelikhied om meer algemiene info over Stellingwarf te vienen. Eerder ni'js van disse webstee vien ie onder de anklikmeugelikhied 'webstee-archief'.


Digitaol vien- en studieplak geschiedenis, tael, volkskunde van Stellingwarf

De laeste peer jaor wo'n oonze digitaole veurzienings de hieltied belangrieker. Hiel wat studies over tael en geschiedenis vien ie onderdehaand op de webstee www.stellingia.nl, de dadde webstee van de Stellingwarver Schrieversronte. ('Stellingia' is een Latiense anduding van et oolde laand Stellingwarf in de 14de ieuw. In et Stellingwarfs zal et 'Stellingië' of zoks west hebben, naost 'Stellingwarf'.)

Daor, dus op stellingia.nl, vien ie de laeste tied ok indexen op de jaorgangen van et tiedschrift De Ovend. Ok bin d'r indexen op et boek van dr. T.H. Oosterwijk over de geschiedenis van de dörpen van Oost-Stellingwarf.


Belangrieke oorkonden

Hieronder is een lieste mit oorkonden opneumen die we overnemen mochten van de heer Mr. Caspar van Heel, eerder perveensiaol archiefinspekteur van Overiessel. De heer Van Heel had disse lieste eerder maekt om rond te patten bi'j gelegenhied van zien lezing veur de Schrieversronte op 11 oktober 2007.

Enige oorkonden met betrekking tot het gebied Stellingwerf

1. 29 mei 1132 Bisschop bevestigt de kerk van S.Odulfus te Staveren in haar bezittingen en rechten. Als dochterkerken worden o.a. genoemd: Osterse, Kunre en Sillehem (= IJsselham). vervalsing Tresoar, aanwinst 1900; druk OSU I 340
2. 1165, vóór 8 maart Bisschop geeft de Friezen van Lammebruke landen tussen Rutherikesdole en Wibernessate en tussen de Lenna Antiqua en de Kunren ter ontginning met het recht tot parochiestichting. afschrift HUA, b.a. inv.nr. 317, reg.nr. 148; druk OSU I 444
3. 1204 Bisschop geeft – met toestemming van de pastoor van Steenwijk – aan de bewoners van Holenpathe aan de Lienna vergunning tot kerkstichting, met behoud van het seendrecht van Steenwijk. afschrift PKN Steenwijk, Registrum S.Clementis fol. 49; druk OSU II 568
4. 21 jan 1243 Elect bevestigt 1. voor het S.Odulfusklooster te Staveren, kapellen die daar-onder resorteren zijn o.a. Oesterzee, Kunre, Selehem en vele andere. vervalsing Tresoar cartularium S.Odulfusklooster p 1; druk OSU II 992
4a. 14 feb 1243 Domkapittel keurt 4. goed ibidem p. 3; druk OSU II 993
5. 29 aug 1245 Paus bevestigt 4. Nu wordt ook genoemd, de kerk de uithof en de visserij te Scherpensele. vervalsing Tresoar, aanwinst 1900; druk Bullarium Traiectense II 2276 (162bis) Omstreeks 24 juni 1309 belegeren die van Stellingwerf en Schoterwerf het kasteel Vollenhove; ook geestelijken hebben daaraan meegedaan (zie 18.)
6. 24 aug 1309 Bisschop heeft de overheden van Stellingwarf en Scoterwarf opgedragen de schade te vergoeden ontstaan door die belegering en het plunderen van de regio, op straffe van excommunicatie.
2 originelen HUA, b.a. inv.nr. 425, reg.nr. 262; druk Charterboek Vriesland I 137
7. 11 nov 1309 Samen met de abt en de magistraat van Staveren, de rechters van De Lemmer en van Cuynre, verklaren de rechters van Stalling, dat de kerk van Urck en de meeste grond aldaar aan het klooster van Staveren toebehoort. Deperditum; druk Charterboek Vriesland I 135
8. 4/5 mei 1310 Bisschop gelast in een algemene synode de afkondiging van de excommunicatie van de Frisones van Stellingwarf en Scoterwarf; de dekens van Oestergo en Westergo moeten dit in de kerken van hun decanaat laten afkondigen. 2 originelen HUA, b.a. inv.nr. 425, reg.nr. 274; druk Charterboek Vriesland I 138
9. 25 apr 1311 Paus gelast de elect van Monasterium de excommunicatie door bisschop van Utrecht over de hoofden en gezworenen van Stellingwarf en Scaterwarf en het interdict op hun gemeenten te handhaven. afschrift HUA, b.a. inv.nr. 425, reg.nr. 309; druk Bullarium Traiectense I 513
10. 3 juli 1311 Kapittel ten dom heeft kennis genomen van 6. en 8.
origineel HUA, b.a. inv.nr. 425, reg.nr. 312
11. 5 juli 1311 Het bisschoppelijk vonnis over de Frisones van Stellingewarf en Skoterewarf is in alle kerken van Drenthia (waaronder Groninge) afgekondigd. origineel HUA, b.a. inv.nr. 425, reg.nr. 313; druk OGD I 236
12. 27 juli 1311 Bisschop van Monasterium bevestigt na onderzoek de excommunicatie van de hoofden en gezorenen van Stellingwarf en Scoterwarf. origineel HUA, b.a. inv.nr. 425, reg.nr. 314
13. 9 okt 1311 Grietmannen, bestuurders en raden van de cetus Fronekere, Wildinge en Wagingberge heb-ben de overheden en gezworenen van het land Stallinghwarth en Scoterawarth aangeraden de bisschop schadeloos te stellen. Zij verzoeken de bisschop hen als scheidslieden aan te wijzen. origineel HUA, b.a. inv.nr. 425, reg.nr. 315
14. 11 okt 1311 Bisschop heeft de landen van Amstel en Woerden en de tol van Rhenen aan zijn neef, de graaf van [Holland] afgestaan, om de kosten te vergoeden voor de hulp van de graaf tegen de Friezen van Stellincwerve, Toterwerve en Lemewerve. afschrift Nationaal Archief, Hollandse leenkamer, inv.nr. 6 f 1v; druk Charterboek Holland II 121
15. 5 mei 1313 Stellingen, overheden en gemeenten van de landen Stellingwarf en Scoterwarf wijzen de lieden sub 13. als scheidslieden aan. orig. HUA, b.a. inv.nr. 425, reg.nr. 337
16. 14 mei 1313 Generaal kapittel van Traiectum wijzen domproost en deken S.Pieter aan om een eventuele overeenkomst tussen bisschop en stellingen, gezworenen, overheden en gemeenten van Scoterwarf en Stellingwarf goed te keuren. origineel HUA, b.a. inv.nr. 425, reg.nr. 338; origineel HUA, domkapittel inv.nr. 3383
17. 25 mei 1313 De scheidslieden doen uitvoerig uitspraak tussen bisschop en mannen van Stellingwarf en Scoterwarf. De bisschop eiste:
1. schadevergoeding voor belegering kasteel Vollenho en verwoesting van de omgeving;
2. de bisschoppelijke horigen in Yselhamme hadden landerijen aan de Frisones van Stellingwarf verkocht, dat moet worden geannuleerd;
3. bisschoppelijke leen- en tafelgoederen in kerspel Stenwic en dorp Unna worden geresitueerd;
4. de wereldlijke rechtsmacht van Oyedsgrope tot Heselersdijc in de kerspelen Stenwic en Yselhamme en in de daarvan afhangende kerspelen wordt aan de bisschop afgestaan;
5. de gruit te Stellingwarf wordt aan de bisschop afgestaan;
6. die van Lameren betalen jaarlijks 6 pond;
7. restitutie van alle goederen en rechten die bewijsbaar aan de kerk van Utrecht toekomen.
De tegenpartij wil de gruit van Stellingwarf behouden.
De scheidslieden oordelen dat de Frisones de gekochte weidegrond zullen behouden tegen betaling van 4 Engelse sterling; de bisschop krijgt de gruit, overal waar hij wereldlijke rechtsmacht bezit en de gemeenten Stellingwarf en Scoterwarf moeten binnen drie maanden de uitspraak bekrachtigen. origineel HUA, b.a. inv.nr. 425, reg.nr. 340
18. 25 mei 1313 De scheidslieden veroordelen de mannen van Stellingwarf, Scoterwarf en Osterze tot betaling van 100 mark sterling en de medeschuldige geestelijken tot betaling van een bedrag gelijk aan de kosten van een reis naar Rome. origineel HUA, b.a. inv.nr. 425, reg.nr. 339
19. 26 mei 1313 Stellingen, rechters, overheden, raden en gemeenten van Stellingwarf, Scoterwarf en Oesterze bekrachtigen 17. origineel HUA, b.a. inv.nr. 425, reg.nr. 341
20. 3 juli 1313 De grietman van Wildinghe heeft namens zijn medescheidsrechters op 11 en 28 juni en op 2 juli 1313 tevergeefs bij Barenzijle in het land van Vollenho gewacht op de Frisones van Stellingwarf, Scoterwarf en Oesterze om de weilanden van de bisschop op te meten; daarom veroordeelt hij de Frisones van Stellingwarf tot een boete van 6000 Engelse sterling. origineel HUA, b.a. inv.nr. 425, reg.nr. 342
21. 7 juli 1313 Stellingen, rechters, overheden en gemeente van de cetus Scoterwarf beloven zich te houden aan de uitspraak van scheidslieden en zij zullen nooit de mannen van Stellingwarf en Oesterze steunen tegen de bisschop. orig. HUA, b.a. inv.nr. 425, reg.nr. 343
22. 26 okt 1316 Paus draagt een kardinaal op het geschil tussen de bisschop van Traiectum en de weerspannige schouten, grietmannen, overheden en gemeenten van Stellincwerf en Scotwerf te beslechten.
afschrift Vaticaans archief, reg.vat. 64 f 146v; reg.av. 3 f 397; druk Bullarium Traiectense I 529
23. 10 jan 1318 Paus gelast aartsbisschop van Colonia de geestelijkheid, schouten, grietmannen, raden, overheden en gemeenten van Stellinchwarf en Scotwarf geestelijk te straffen en wereldlijk te dwingen tot schadevergoeding en gehoorzaamheid. afschrift Vaticaans archief, reg.vat. 67 f 149; druk Bullarium Traiectense I 558
24. 9 sept 1320 De kerspelburen van Monekebure, Nienskerpensele, Spangghe, Nienwestrinde, Boylo, Ostbrockop, Oldenlameren, Nienlameren, Nieholtwolt, Oldeholtwolt, Oldentrinde, Osterende, Wluegho, Holenpath, Ydzerde, Oldenbrockop en Westbrockop verklaren de overeenkomst sub 23. geschonden te hebben en verklaren alsnog te willen voldoen en met name de mannen van de kerk in Yslehamme niet langer lastig te vallen. Alles op straffe van excommunicatie en interdict. De oorkonde wordt meebezegeld door de deken van [het kapittel] van Stenwic en de landdeken van Trenthia. origineel HUA, b.a. inv.nr. 426, reg.nr. 425; druk OGD I 267
Mogelijk in 1324 De gezworenen en gemeente van Drenthe waarschuwen de schout van Vullenho, de schepenen van Campen, Swolle, Hasselte en Steynwick en de kerspellieden van Gethorne, Wenepervene, Ruenvene en Staphorst voor hun afvallige landgenoten, die nu met brand en roof rondtrekken. (zie ook sub 29.) origineel HUA, b.a. inv.nr. 430
25. 10 juni 1327 Domkapittel verzoekt grietmannen en gemeenten van Stellingwerf en Scotelwerf de rechten van de bisschop niet te schenden en hem het dorp Gheethorne terug te geven. origineel HUA, b.a. inv.nr. 426, reg.nr. 549
26. 25 juni 1327 Bisschop bevestigt schepenen van Steenwijk in hun stadsrechten en vrijheden en bepaalt dat zij het recht van Deventer, Campen, Swolle en andere steden over de Issel zullen hebben. afschrift GA Steenwijkerland, oud-archief Steenwijk, inv.nr. 539 p 215, reg.nr. 1; druk Telting, Stadregten Steenwijk p. 1
27. 20 aug 1327 Bij de afrekening met de schout van Vollenho blijken die van Gheethorne achter te zijn met betaling. afschrift HUA, b.a. inv.nr. 370 f 43
28. 20 aug 1327 Bisschop maakt voor de ingezetenen van Gheethorne ten aanzien van de onroerend-goed-belasting dezelfde regeling, als geldt voor de inwoners van de Overijsselse steden. afschrift HUA, b.a. inv.nr. 370 f 43v, reg.nr. 558
29. 26 mei 1328 Gezworenen en gemeente van Threntia bekrachtigen de arbitrage tussen hen en de bisschop, waarin sprake is van 12 kerspelen, die zich bij de Frisones van Stellingenwarf hebben aangesloten. origineel HUA, b.a. inv.nr. 83, reg.nr. 580; druk OGD I 314
29a. 26 mei 1328 Tegenoorkonde van de bisschop origineel stadsarchief Groningen, OGD I 315
30. 28 mei 1330 Paus bericht de proost van Oudmunster dat de graaf van Gelria beleend wil worden met Sallandia en Tuentia, omdat de bisschop niet opgewassen is tegen de onbetrouwbare Frisones en Westfali. De proost moet de zaak onderzoeken.
afschrift Vaticaans archief, reg.av. 34 f 489; druk Bullarium Traiectense I 845
31. 17 juli 1331 De graaf van [Holland] beleent heer Jan van Kuynre, ridder, met de [Hollandse] leengoederen van zijn neef Heynric van Kuynre, o.a. het gerecht van Kuynre, Monike-Kuynre in Stellinghewerve (= Munnikeburen) met land aldaar, het erf Penninghure in Oisterzee en de gruit te Kuynre. afschr. Nation.Archief, Hollandse leenkamer, inv.nr. 9 f 24v; druk Charterboek Vriesland I 186
32. 12 nov 1331 Grietmannen en stellingen van het land Stellingia berichten de schout van Volhowe dat zij alle overeenkomsten met de bisschop willen nakomen en verzoeken om een onderhoud. origineel HUA, b.a. inv.nr. 426, reg.nr. 673
33. 30 juni 1338 Arbitrage tussen de stad Groningen en de Friezen, waaronder die van Stellinghewarf, Scoterewarf en Osterse.
origineel stadsarchief Groningen, Reg.Feith 1338.1, druk OGD I 354
17 okt 1354 Bisschop Jan van Arkel trekt op tegen de Friezen van Stellingwerf Rutgers 104
jan 1355 IJsselham moet zich schikken onder de wereldlijke macht van de bisschop (ze voelden zich verbonden met de Friezen Rutgers 107
9 jan 1361 Bisschop trekt op tegen Stellingwerf, Steenwijkerwold en Ommeland
2 febr 1361Bisschop verbrand Blesdijke Rutgers 133/134
juni 1361 De sluis bij Vollenhove wordt bewaakt tegen de Friezen Rutgers 134
34. 1 aug 1363 Heer van Kuinre erkent zijn berg en hofstad als Utrechts dienstleen. afschrift HUA, stadsarchief Utrecht, handschrift 28 f 103v, reg.nr. 318; Rutgers 154
35. 13 juni 1380 De Friezen van Stellingwerff, Scoterwerf, Oisterzee, Dodingwerff en Bordego sluiten vrede met de bisschop. HUA, b.a. inv.nr. 2 f 6v, reg.nr. 1040
6 aug 1382 Ondanks de vrede sub 35. hebben de Vriesen uit Stellingwerf, vooral die uit Spangen, Scherpenzeel en Monnickbure de heer van Eerde, Everdt van Essen vermoord.
9 sept 1382 Heer van Cuenre en vele anderen verklaren de moordenaars als vredebrekers van hun lenen vervallen; zie 39.
36. 22 mrt 1385 Heer van Kuinre geeft een buurrecht aan Kuinre; in art. 20: die van Stellingwerf, Schoterland en Oosterzeenigerland hoeven geen burgerschap te verwerven. afschrift GA Kampen, stadsarchief, inv.nr. 9 p. 128
37. 26 mei 1386 De gemene stellingen van Stellincwerf sluiten een verdrag met de stad Zwolle. HCO, stadsarchief Zwolle, charter 386.05
38. 26 sept 1386 De gemene rechters van Stellincwarf, Schoterwarf en Bornevrede sluiten een verdrag met de stad Groningen en de Ommelanden.
origineel stadsarchief Groningen, Reg.Feith 1386.2, OGD I 762
39. 10 apr 1388 Bisschop verkoopt verbeurd verklaarde goederen in Spangen.
40. 18 apr 1395 Bisschop sluit een vredesverdrag voor 1000 jaar met de Friese landen, te beginnen met Stellincgwerff en Schoterwerff, waarbij de verdragen tussen Drenthe, Stellincwerff en heel Vreeslandt van kracht blijven. druk OGD I 876
41. 22 okt 1406 Officiaal van Utrecht geeft vidimus van 15, 19, 21, 24HUA , b.a. inv.nr. 472
42. 1407-1413 Geschil bisschop met de Friezen van Stellingwerff en Schoterwerff over de hooilanden te Yselhamme. 7 originelen HUA, b.a. inv.nr. 472
43+ 8, 13 aug, 26, 27 sept, 3,6,14 okt en 6 nov 1407 Overdracht van de heerlijkheid Kuinre
44. 13, 15 juli 1408 Arbitrage tussen de bisschop en de Friezen van Stellingwerff, Schoterwerff en Oesterzeimgerlant over hooilanden onder IJsselhamme en over het bestuur van Kuinre. Genoemd worden in Stellingwerf: Bleesdijch, Pepergo, Steggerden, Vynkego, Noertwolde, Boyloe, Oldebercoep, Westnijebercoep, Oestnijebercoep, Mackinge, Langedijk, Dungebroek, De Haule, Oesterwolde, Fuychtloe, Appelsche, Elsloe, Nijeholtpat, Oldeholpadt, Wulvegoe, Conego, Olde Trinde, Nije Trinde, Spange, Olde Lemmere, Nije Lemmere, Nijeholtwoldt, Oldeholtwoldt, Scarpenzeel, Monikebuer en Idzerde. HUA, b.a. inv.nr. 472
45. 20 dec 1413 Bisschop met de grote steden sluiten vrede voor 40 jaar met de Friese landen, waaronder Stellingwerff, Scotterland en Oosterzeijnigerlandt. afschrift HUA, stadsarchief Utrecht, inv.nr. 133
46. 21, 23 dec 1413, 21 juni 1414 Arbitrage tussen bisschop en de Vriesen van Stellingwerf en Scoterlandt over de hooilanden onder IJsselham. HUA, b.a. inv.nr. 47 f. 19v -24
47. 17 nov 1418 Bisschop zal het geld dat de Vriesen van Stellinwerf en Schoterwerf schuldig zijn vanwege het grasland bij Cuynre aan de bouw van het huis ter Cuynre besteden. origineel GA Kampen, stadsarchief inv.nr. 2478
48. 6 mei 1423 Op grond van 46. verkoopt bisschop hooiland onder IJsselham aan de Vrezen van Stellingwerff en Scoterlant. afschrift GA Kampen, stadsarchief inv.nr. 9 f 107
49. 20 aug 1425 Arbitrage tussen bisschop en de Vriesen van Stellingwerff. HUA, b.a. inv.nr. 372-I f 5v
50a. 8 dec 1473 Recht en raad van het gemene land van Stellinge werff sluiten een overeen komst met de stad Groningen. stadsarchief Groningen, Reg.Feith 1473.5; Pax Groningana 26
50b. 26 mei 1485 Stellingen, rechters en gemene meente van het land van Stellingewerff sluiten ‘n verbond met de stad Groningen. origineel stadsarchief Groningen, Reg.Feith 1485.7; Pax Groningana 38
51. 20 okt 1537 Notariele afschriften van 18, 19, 24; onderdeel van een groot aantal afschriften van oorkonden met betrekking tot de bisschoppelijke rechten, die begrepen zijn in de overdracht van de temporaliteit van het sticht Utrecht aan keizer Karel V in 1528
originelen HUA, domkapittel inv.nr. 3460

(laeste anpassing van disse webstee-bladziede: 27-11-2016)