Et Stellingwarfs

1. Algemien


Et Stellingwarfs wordt vanoolds praot in de gemienten Oost-Stellingwarf, mit et heufdplak Oosterwoolde, en in West-Stellingwarf, mit et heufdplak Wolvege. Et is veural bekend om zien ae-klaank, bi'jglieks in et zinnegien Et waeter klaetert tegen de glaezen. Et Stellingwarfs is een diel van et Nedersaksisch in Nederlaand, dus krek as Drents, Sallaans enz. Et ooldste Stellingwarfs dawwe in drok tegenkommen is van 1837.
Ok in et gebied van de gemiente Stienwiekerlaand en in een stok van de zuudwestraand van Drenthe praoten de meensken Stellingwarfs. De Kuunder of Tsjonger wodt as taelgreens beschouwd mit et Friese Frieslaand. Mar de overkuunderse drpen De Haule en Donkerbroek praoten vanoolds ok Stellingwarfs. De Oost-Stellingwarver drpen Waskemeer en Haulerwiek heuren vanoolds niet bi'j et Stellingwarver taelgebied, de meensken praoten daor al iewenlaank Fries. En dan bin d'r ok nog in de Friese gemienten 't Vene (Heerenveen), Scharsterlaand en Lemsterlaand drpen daor veur een klein pat Stellingwarfs praot wodde en soms nog wodt. Kiek op iene van de kaorten op disse webstee om et gebied van et Stellingwarfs te zien.

Et Stellingwarfs wodde altied as een belangriek stok eigen kultuur en identiteit beleefd. Benaemens et wark van de schriever H. J. Bergveld (1902-1966) het slim hulpen bi'j de grote ontwikkeling van de schriftelike tael sund 1970. In 1988 kwam et Stellingwarfs struktureel op 'e basisschoelen in et kader van et vak hiemkunde. Deurdat de Nederlaanse regering in 1995 besleut om de Nedersaksische taelen te erkennen en ze - begin 1996 - in ien groep onder te brengen onder et Europese haandvest veur regionaole taelen en taelen van minderheden, is et Stellingwarfs sund die tied een erkende tael. De Stellingwarver gemienten en de perveensie Frieslaand perberen de staotus van et Stellingwarfs in et kader van et haandvest nog hoger te kriegen.

An et Stellingwarfs kuj' vernemen dat et hier om een iewenoolde, slim levendige tael gaot die riek is an uutdrokkings, spreukwoorden en aandere biezundere menieren van zeggen. Dat vaalt bi'jglieks te zien in de drie al verschenen dielen van et Stellingwarfs Woordeboek en in et wark van de aktieve schrievers van vandaege-de-dag, zoas Johan Veenstra, Karst Berkenbosch, Harmen Houtman, Anke Hoornstra, Jan Oosterhof, Benny Holtrop en - veural veur kiender - Sietske Bloemhoff.

Et Stellingwarfs is van de twiede helte van de jaoren zestig of zwakker kommen te staon. Meer en meer wodden kiender in et gezin niet meer in et Stellingwarfs grootbrocht en jonge meensken die et nog wel konnen, praotten toch meer en meer Nederlaans in et daegelikse gebruuk. Mar aandere jongeren uut de jaoren zestig wodden heur rond 1970 bewust van die aachteruutgaank. Ze wollen et Stellingwarfs in levendig gebruuk beweren. Ze ontdekten de meugelikhied van eigen tael en schrieveri'je meer en meer. Daordeur ontston in 1972 de Stichting Stellingwarver Schrieversronte. Et streektaelinstituut van vandaege-de-dag is daor et risseltaot van. Et het zoe'n 1300 meensken as betaelend lid aachter him staon.

Hoe zit et mit et praoten kunnen, et lezen kunnen, et inderdaod praoten en et redelik vaeke lezen? An et begin van oonze ieuw zit et zo:

West-Stellingwarf:
et Stellingwarfs redelik tot goed praoten kunnen: 64,6%
et Stellingwarfs thuus inderdaod een boel praoten: 53,2%
et Stellingwarfs lezen kunnen: 77,2%
et Stellingwarfs redelik vaeke lezen: 52,3%

Oost-Stellingwarf:
et Stellingwarfs redelik tot goed praoten kunnen: 48.9%
et Stellingwarfs thuus inderdaod een boel praoten: 29,5%
et Stellingwarfs lezen kunnen: 66,7%
et Stellingwarfs redelik vaeke lezen: 47,5%

Stienwiekerlaand:
et Stellingwarfs redelik tot goed praoten kunnen: 67,4%
et Stellingwarfs thuus inderdaod een boel praoten: 49,3%
et Stellingwarfs lezen kunnen: 77,9%
et Stellingwarfs redelik vaeke lezen: 41,7%

Bron: et boekwark 'Taaltelling Nedersaksisch enz.', deur Henk Bloemhoff, een uutgifte van de Stichting Sasland in Grunningen en de Stellingwarver Schrieversronte in Berkoop.

AS IEDERIENE DIE ET STELLINGWARFS WEL PRAOTEN KAN DAT OK DOEN GAOT, BIN WE EEN STOK VEERDER.
ZELS DOEN EN AANDEREN ANVIETEREN HET DUS ZIN!
DAN GAOT DIE PRACHTIGE, IEWEN EN IEWEN OOLDE TAEL VAN OONS NIET VERLEUREN!

2. Plak op e taelkaorte; inkelde kenmarken

Et Stellingwarfs is et meerst femilie van de taelsystemen van Noordwest-Overiessel en Zuudwest-Drenthe. De tael van die gebieden het ok et kenmark van de ae-klaank, dat is de klinker zoas die him veurdot in de laeste lettergrepe van et Fraanse woord militair. Daoromme wodt hij deur de meerste taelgeleerden ok bij et Stellingwarfs rekend.

Et Stellingwarfs is een uutloper van et Nedersaksisch/Nederduutse taelgebied. Dat strekt him niet allienig uut over Drenthe, Grunningen, Overiessel en de Aachterhoeke en de Veluwe in Gelderlaand, mar ok over grote gebieden in et noorden van Duutslaand. Zie veur et gebied van et Nedersaksisch in Nederlaand iene van de kaorten op disse webstee. Zie ok hiernao, onder paragraf 5.

Een betien zicht op inkelde biezundere klaanken kan dudelik maeken wat et plak van et Stellingwarfs op e Europese taelkaorte is. Nao et begin van de jaortelling begonnen de verschillende soorten Germaans heur veerder te ontwikkelen. In et Westgermaans gongen him rond en nao 500 n. Chr. dudelike verschillen veurdoen tussen de taelsystemen die an de kust van de Noordzee praot wodden en et Westgermaans dat veerder van de kust of praot wodde. In dat twiede gebied ontwikkelde him uut de klinker zoas die him veurdee in de eerste lettergrepe van et Germaanse skepa 'schaap' een ao, een klinker die overienkomt mit die in de reviernaeme Rhne. De ontwikkeling uut een heldere ee tot die ao is een algemien kenmark van et Nedersaksisch, mar in et Fries en Ingels ontston dr in dezelfde woorden een dichtere ee die laeter in een ie-klaank overgong. De Stellingwarver ae gaot, en dat is aanders as bij de ao, vaeke weeromme op een ooldere, kotte a. Dat is bijglieks zo gaon in een woord as waeter 'water'. Et gaot in dit geval om een laetere ontwikkeling in et Nedersaksisch. Daor bin starke streekverschillen bij ontstaon. Die a bijglieks is eerst aa wodden en gong laeter over in een ae (in et Stellingwarfs), in ao of een donkere oa-klaank, of hij hul him bij aa, al naor gelang et gebied.
Zok soorte van aorige dingen zitten aachter indielings op taelkaorten zoas die van J. Daan en D.P. Blok, in heur Van randstad tot landrand. Amsterdam, 1977. Die kaorte is ok te vienen in de ni'jste Bos-atlas van Nederlaand.

De overienkomsten die et Stellingwarfs mit et Fries het zit him veur een groot pat in et komof van et oolde Westgermaans, daor ze tegere uut te veurschien kommen binnen. Ok bin dr jonge lienwoorden uut et Fries. Et Fries an de ere kaante van de Kuunder of Tsjonger het op zien beurt lienwoorden uut et Stellingwarfs.
Et Stellingwarfs het netuurlik ok dingen liend uut et Algemien Nederlaans, mar oonze tael komt daor niet uut vot. De Nederlaanse tael is veural opbouwd uut zudelike en westelike dialecten en ontwikkelde him pas van de 16e ieuw of in et westen van Nederlaand.

3. De maatschappelijke positie: vroeger en nu

Het Stellingwerfs wordt sinds mensenheugenis gesproken in het gebied in Zuidoost-Friesland waarin de huidige gemeenten Oost- en West-Stellingwerf zijn gelegen. Oost-Stellingwerf telt in onze tijd dertien dorpen (eerder slechts tien), West-Stellingwerf zesentwintig. Een blik op de situering van de dorpen en voornaamste buurtschappen biedt n der kaarten op deze site.
Al vertonen de grootste dorpen van het hedendaagse Stellingwerf stedelijke kenmerken, het gebied kende voor W.O. II geen enkele stedelijke ontwikkeling. Het Stellingwerfs was het dagelijkse, kenmerkende uitdrukkingsmiddel van een oude boerengemeenschap die is voortgekomen uit een bijzondere Middeleeuwse situatie.
De boerenbevolking werd, globaal gesproken, alleen aangevuld met een relatief groot bevolkingsdeel dat werkzaam was in de turfwinning.
Door de afwezigheid van een adellijke bovenlaag en het ontbreken van een stedelijke ontwikkeling zijn de geschreven bronnen uit en over het Middeleeuwse Stellingwerf schaars. Het gebied komt voor het eerst als een eigen herkenbare eenheid naar voren in de periode vrijwel direct na 1300 en wel op een wijze die, zo blijkt uit de geschreven bronnen, nogal indruk heeft gemaakt. Vanaf die tijd waren de Stellingwervers voortdurend in conflict met de bisschoppen van Utrecht, die nl. bestuurlijke rechten lieten gelden op de regio en die het gebruik en bezit van landerijen door de Stellingwervers in Noordwest-Overijssel aan banden wilden leggen. Grote bekendheid in de vaderlandse geschiedenis kreeg de Stellingwerfse belegering van het bisschoppelijke slot in Vollenhove (Noordwest-Overijssel, nu tot de gemeente Steenwijkerland behorend).
Pas in 1500 eindigt de onafhankelijkheid van de Stellingwervers. In dat jaar laat het Duitse hof hun gebied veroveren en voegt dat ten gunste van de hertog van Saksen aan Friesland toe. Daarmee komt in de volgende jaren ook definitief een einde aan de periode waarin de Stellingwervers werden geleid door een college van drie door henzelf uit de boerengemeenschap gekozen 'stellingen'. Ook vindt dan de splitsing plaats in de huidige bestuurlijke en administratieve eenheden Oost- en West-Stellingwerf.

De beschreven situatie maakt begrijpelijk waarom in Stellingwerf vanouds Stellingwerfs wordt gesproken en geen Fries. De rivier de Kuinder of Tjonger vormt vanouds de taalgrens omdat het hier de noordelijke landsgrens van het oude Stellingwerf betreft. Wanneer de autochtone Stellingwervers 'Friesland in gaan', bedoelen zij dan ook het Friestalige deel van het huidige Friesland aan de noordkant van rivier, in het Stellingwerfs Kuunder geheten en in het Fries Tsjonger.
De oude geschreven bronnen zijn in het Latijn gesteld of in oostelijk 'Middelnederlands'.
Het oudste in druk verschenen Stellingwerfs verscheen in 1837. Met name het werk van de Stellingwerfse auteur H.J. Bergveld (1902-1966) heeft sterk bijgedragen aan de relatief sterke ontwikkeling van het schriftelijke taalgebruik sinds 1970. Het huidige gesproken en geschreven Stellingwerfs vertoont alle kenmerken van een eeuwenoude, zeer levendige taal die rijk is in vaste zinswendingen, uitdrukkingen en spreekwoorden. Dat laat zich met name aflezen uit de al verschenen delen van het Stellingwarfs Woordeboek.
De na-oorlogse ontwikkelingen hebben o.m. geleid tot de instelling van een eigen streektaalinstituut, thans gevestigd te Oldeberkoop. Een dergelijke ontwikkeling moet mede worden begrepen als een reactie op de teruggang in aantallen sprekers en het feitelijk gebruik. Op een totale bevolking van beide gemeenten, iets meer dan 50.000 zielen, is door toenemende migratie en de zeer sterke positie van het Algemeen Nederlands het aantal sprekers van het Stellingwerfs tot beneden de 50% gedaald.
Heel belangrijk voor het Stellingwerfs is de officile erkenning door de landelijke overheid die het Nedersaksisch op 15 oktober 1995 ten deel viel. Als onderdeel van het Nedersaksisch werd het Stellingwerfs onder de werking gesteld van het Europese handvest ter bescherming van regionale talen en talen van minderheden.


4.Plaats op de taalkaart; nadere karakteristiek

Het Stellingwerfs is het meest verwant aan de taalsystemen van Noordwest-Overijssel en Zuidwest-Drenthe. De taal van die regio kenmerkt zich eveneens door de ae-klank, d.i. de klinker zoals die zich voordoet in de laatste lettergreep van het Franse militair, en wordt door de meeste taalgeleerden ook tot het Stellingwerfs gerekend.

Enig zicht op enkele typerende klanken kan duidelijk maken welke de positie van het Stellingwerfs op de Europese taalkaart is. Na het begin van de jaartelling begonnen de verschillende takken van het Germaans zich verder te ontwikkelen. Binnen het Westgermaans gingen zich rond 500 n. Chr. duidelijke tegenstellingen aftekenen tussen de taalsystemen die aan de Noordzeekust werden gesproken en het landinwaarts gesproken Westgermaans. Zo ontwikkelde zich daar uit de eerste klinker in het Germaanse skepa 'schaap' een ao, een klinker die overeenkomt met die in de riviernaam Rhne. De ontwikkeling uit een 'heldere ee' tot deze ao is een algemeen kenmerk van het Nedersaksisch, maar in het Fries en Engels ontstond er in dezelfde woorden een meer gesloten ee die later tot een ie-klank werd.
De Stellingwerfse ae gaat i.t.t. de ao vaak terug op een oudere korte a, wat het geval is in een woord als waeter 'water'. Het gaat hier om een latere ontwikkeling in het Nedersaksisch, waarin een sterke geografische differentiatie is opgetreden. De genoemde a is nl. eerst aa geworden en evolueerde, afhankelijk van het gebied, tot ae (in het Stellingwerfs), tot ao of tot een 'donkere' oa-klank, of is aa gebleven.
Het zijn taalkundige bijzonderheden als deze die ten grondslag liggen aan de indeling op taalkaarten zoals die van J. Daan en D.P. Blok, in hun Van randstad tot landrand, Amsterdam, 1977. Die kaart is ook opgenomen in de nieuwste Bos-atlas van Nederland.
De overeenkomsten die het Stellingwerfs met het Fries heeft zijn voor het merendeel te herleiden tot een oude, gemeenschappelijke Westgermaanse situatie en de bijbehorende ontwikkelingen. Ook doen zich (vrij) recente ontleningen uit het Fries voor. Daarnaast moet ook opgemerkt worden dat het Fries dat onmiddellijk aan de overkant van de Kuunder of Tsjonger wordt gesproken, op zijn beurt ontleningen uit het Stellingwerfs kent.
Het Stellingwerfs heeft natuurlijk ook ontleend aan het Algemeen Nederlands, maar vindt daarin zijn oorsprong niet. De Nederlandse landstaal is vooral gebaseerd op westelijke, op zuidelijke en volgens nieuwere inzichten toch ook wel op oostelijke dialecten, en ontwikkelde zich pas vanaf de 16e eeuw in het westen van Nederland.


5. Stellingwarfs in et verbaand van et Nedersaksisch: een peer tips om veerder te lezen

Et Stellingwarfs is een onderdiel van de regionaole tael Nedersaksisch. Aj' over et Nedersaksisch meer weten willen is an te raoden om te lezen in et Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde, een uutgifte van Van Gorcum in Assen (2008). Ie vienen d'r de belangriekste infermaosie in over de tael en de schrieveri'je in et Nedersaksisch taelgebied in Nederlaand, en d'r is een appat heufdstok over et Nedersaksisch en Nederduuts in Duutslaand. Veerder vien ie d'r een heufdstok in over de geschiedenis van et gebied in Nederlaand. Et gaot wat de tael- en letterkunde zels angaot niet allienig om omschrievings van elk appat gebied: Grunningen, Drenthe, Stellingwarf, Sallaand en Noordwest-Overiessel, Twente, Aachterhoeke en Veluwe, mar ok om de onderlinge verholing en de baand van et gehiel, op et terrein van de tael mar ok op et gebied van de schrieveri'je. Et haandboek verwist deur naor alderhaande publikaosies die nog meer biezunderheden beschrieven. Informatief bin ok de heufdstokken over et Nedersaksisch in Language and Space. An International Handbook of Linguistic Variation. Volume 3: Dutch; Edited by Frans Hinskens & Johan Taeldeman. De Gruyter Mouton. ISBN 978-3-11-018005-3; e-ISBN 978-3-11-026133-2; ISSN 1861-5090. (Et Stellingwarfs krigt in dat boek ok ommedaenken in een speciaole parregraf in een biezunder heufdstok over Frieslaand.)


(laeste anpassing: 17-12-2014)